Een varken kan biologisch gezien een respectabele leeftijd halen: vijftien tot twintig jaar is geen uitzondering voor een dier dat met rust gelaten wordt. In de praktijk haalt het overgrote deel van de varkens die leeftijd nooit. Een vleesvarken wordt in Nederland gemiddeld rond de zes maanden oud, een fokzeug zo’n drie jaar, en een hangbuikzwijn als huisdier kan vlot tien tot vijftien jaar mee. De levensduur van een varken hangt dus minder af van het dier zelf dan van de reden waarom het gehouden wordt.
De natuurlijke levensduur van een varken
Laat je een varken gewoon ouder worden, dan blijkt het een taai beest. Goed verzorgde dieren in opvangcentra of als gezelschapsdier halen regelmatig de vijftien jaar, en uitschieters naar twintig zijn beschreven. Dat is vergelijkbaar met een grote hond. Wilde zwijnen, de voorouders van het gedomesticeerde varken, halen die leeftijd in de natuur zelden omdat predatie, jacht en strenge winters er flink in hakken. In het wild worden ze gemiddeld een jaar of vijf tot zes.
Het verschil tussen die theoretische maximumleeftijd en wat een varken in de veehouderij meemaakt, is enorm. Een vleesvarken leeft minder dan vijf procent van de levensduur die het in principe zou kunnen halen. Niet omdat het dier vroeg sterft door ziekte, maar omdat het op slachtgewicht is.
Levensduur per type varken
Niet elk varken wordt om dezelfde reden gehouden, en dat bepaalt vrijwel volledig hoe oud het wordt. Onderstaande tabel zet de gangbare leeftijden naast elkaar.
| Type varken | Functie | Gemiddelde leeftijd bij afvoer |
|---|---|---|
| Biggen (gespeend) | Doorgroei naar vleesvarken | circa 4 weken (alleen overgang) |
| Vleesvarken | Vleesproductie | ongeveer 6 maanden |
| Fokzeug | Biggen werpen | 3 tot 3,5 jaar |
| Fokbeer (KI-station) | Sperma voor inseminatie | vaak rond 1 jaar |
| Hangbuikzwijn (huisdier) | Gezelschap | 10 tot 15 jaar |
| Varken in opvang | Geen productie | 15 tot 20 jaar mogelijk |
Het vleesvarken
Een vleesvarken wordt geboren, gaat na ongeveer vier weken van de zeug af en groeit daarna in zo’n vijf maanden door tot een slachtgewicht van rond de 115 tot 120 kilo. Dat betekent dat het dier op een leeftijd van ongeveer een half jaar naar de slacht gaat. De groei is in die periode razendsnel, mede door de fokkerij op snelle gewichtstoename.
De fokzeug
Een zeug die voor de fokkerij wordt aangehouden, leeft beduidend langer dan een vleesvarken, maar nog altijd korter dan haar biologische potentieel. De meeste zeugen worden na een aantal worpen afgevoerd, vaak rond de drie tot drieënhalf jaar. Met gemiddeld iets meer dan twee worpen per jaar komt haar productieve leven neer op een jaar of twee à drie. Zodra de vruchtbaarheid daalt of er gezondheidsklachten optreden, volgt afvoer.
De fokbeer
Beren die op een KI-station sperma leveren, worden vaak al na ongeveer een jaar vervangen. Niet omdat ze versleten zijn, maar omdat er steeds een nieuwe generatie met gunstiger genetische eigenschappen beschikbaar is. De genetische vooruitgang gaat zo snel dat oudere beren simpelweg uit de gratie raken.
Wat bepaalt hoe oud een varken wordt?
De grootste factor is dus de bestemming van het dier. Maar ook binnen een groep dieren met dezelfde functie zijn er verschillen. Deze zaken spelen mee:
- Houderijdoel: vlees, fokkerij of gezelschap. Dit weegt verreweg het zwaarst.
- Ras en genetica: moderne vleesrassen zijn doorgefokt op snelle groei, niet op een lang leven.
- Gezondheid en ziektedruk: luchtweginfecties, kreupelheid en darmproblemen leiden tot vroege uitval of afvoer.
- Voeding en lichaamsconditie: overgewicht is bij huisvarkens een sluipmoordenaar; het belast gewrichten, hart en organen.
- Huisvesting en bewegingsruimte: ruimte, ondergrond en klimaat bepalen mede hoe lang een dier fit blijft.
Een varken sterft in de regel niet van ouderdom, maar omdat de mens beslist dat zijn tijd erop zit. Wie een varken laat leven, ontdekt pas hoe taai het beest eigenlijk is.
Hangbuikzwijn als huisdier: een ander verhaal
Steeds meer mensen houden een minivarken of hangbuikzwijn als huisdier. Daar gelden hele andere getallen. Met goede voeding, ruimte en diergeneeskundige zorg haalt zo’n dier vlot tien tot vijftien jaar. Het grootste probleem in de praktijk is overvoeding: veel huisvarkens worden veel te zwaar, wat hun gewrichten en organen sloopt en de levensverwachting flink verkort. Een varken dat slank en actief gehouden wordt, leeft langer en blijft mobieler.
Let er ook op dat een “minivarken” zelden echt mini blijft. Veel dieren groeien door tot tientallen kilo’s, wat voor verrassingen zorgt bij eigenaren die op een knuffelformaat hadden gerekend. Een realistische inschatting van het volwassen gewicht voorkomt dat het dier later in de problemen komt.
De levensduur van een varken verlengen
Wil je een varken zo gezond en lang mogelijk laten leven, dan komt het neer op een handvol nuchtere maatregelen:
- Houd het dier op gewicht: liever wat aan de magere kant dan te vet.
- Zorg voor stevige, droge ondergrond en voldoende bewegingsruimte tegen gewrichtsklachten.
- Geef gevarieerd, vezelrijk voer en geen overschot aan keukenresten.
- Laat de hoeven en huid regelmatig controleren.
- Schakel bij kreupelheid, hoesten of verminderde eetlust tijdig een dierenarts in.
Veelgestelde vragen
Hoe oud wordt een varken gemiddeld?
Dat hangt sterk van de bestemming af. Een vleesvarken wordt zo’n zes maanden, een fokzeug drie jaar, en een varken dat met rust wordt gelaten kan vijftien tot twintig jaar oud worden.
Waarom worden vleesvarkens zo jong geslacht?
Een vleesvarken bereikt rond de zes maanden zijn slachtgewicht van ongeveer 115 tot 120 kilo. Langer doorvoeren is economisch niet rendabel, dus gaan ze op die leeftijd naar de slacht.
Hoe oud kan een varken in theorie worden?
Een gezond, goed verzorgd varken kan vijftien tot twintig jaar oud worden. Die leeftijd halen alleen dieren die niet voor vlees of fokkerij gehouden worden.
Hoe lang leeft een hangbuikzwijn als huisdier?
Met goede verzorging haalt een hangbuikzwijn doorgaans tien tot vijftien jaar. Overgewicht is de grootste boosdoener die dat leven verkort.
Waarom worden fokzeugen al na een paar jaar afgevoerd?
Zodra de vruchtbaarheid daalt of er gezondheidsklachten optreden, neemt het aantal biggen per worp af. Rond drie tot drieënhalf jaar worden de meeste zeugen daarom vervangen door jongere dieren.